বাংলাদেশৰ হিন্দুসকলৰ গৰ্জন

প্ৰশান্ত পোল
ৰাষ্ট্ৰীয় চিন্তক, প্ৰখৰ চিন্তাবিদ আৰু খ্যাতনামা লেখক।

ধৰ্মীয় অবমাননা আৰু কট্টৰপন্থী বিৰোধৰ মাজত হিন্দুসকলৰ প্ৰতিবাদ—বাংলাদেশত সলনি হোৱা সামাজিক আত্মবিশ্বাসৰ সংকেত নেকি?

১৯ জুনত বাংলাদেশত এক অভূতপূৰ্ব দৃশ্য দেখা গ’ল। ঢাকাৰ নেচনেল প্ৰেছ ক্লাবৰ সন্মুখত এক বৃহৎ মানৱ-শৃংখল গঠন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পাছত দুপৰীয়ালৈকে ঢাকাৰ বিভিন্ন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল শাহবাগ অঞ্চলত সমবেত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁলোকৰ সংখ্যা ইমানেই অধিক আছিল যে সমগ্ৰ শাহবাগ অঞ্চল স্থবিৰ হৈ পৰিছিল। সন্ধিয়ালৈকে এই ছাত্ৰসকলে এক বিশাল মশাল শোভাযাত্ৰা উলিয়ায়। এই শোভাযাত্ৰাই যেন সমগ্ৰ ঢাকাক স্তম্ভিত কৰি তুলিছিল।

ঢাকাত এনে ধৰণৰ প্ৰতিবাদ নতুন কথা নহয়। কিন্তু এই প্ৰতিবাদসমূহত এনে কি বিশেষত্ব আছিল যে কেৱল ঢাকাই নহয়, সমগ্ৰ বাংলাদেশে ইয়াক লক্ষ্য কৰিলে?
কাৰণটো আছিল—এই প্ৰতিবাদকাৰীসকল সকলো হিন্দু আছিল। মানৱ-শৃংখল গঠন কৰা সকলে হিন্দু আছিল। তেওঁলোকে ‘হিন্দু মহাজোট’ (Bangladesh National Hindu Grand Alliance)-ৰ বেনাৰত ভগৱান শ্ৰীৰামৰ অপমানৰ প্ৰতিবাদত আন্দোলন কৰিছিল।
ইয়াত এটা ডাঙৰ পাৰ্থক্য আছিল। যিজন হিন্দুৱে কালি অত্যাচাৰ সহ্য কৰিছিল, সেইজনেই আজি আত্মবিশ্বাসেৰে নিজৰ আৰাধ্য দেৱতাৰ অবমাননাৰ বিৰুদ্ধে মাত মাতিছে। তেওঁ বাংলাদেশ চৰকাৰকো সকীয়াই দিছে।
যদি বাংলাদেশৰ মানচিত্ৰক কুৰ্তা পিন্ধা এজন মানুহৰ ৰূপত কল্পনা কৰা হয়, তেন্তে সেই মানুহজনৰ ডিঙিৰ স্থানত অৱস্থিত হৈছে গাইবান্ধা জিলা। এই গাইবান্ধা জিলাই বৰ্তমান সমগ্ৰ বাংলাদেশৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে।

এই জিলাৰ পালাশবাড়ী গাঁৱত হিন্দু সমাজে ভগৱান শ্ৰীৰামৰ ৮১ ফুট উচ্চতাৰ এক বিশাল মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰি আছে। শ্ৰী শ্ৰী ৰাধা গোবিন্দ আৰু কালী মন্দিৰ প্ৰাঙ্গণত নিৰ্মীয়মাণ এই মূৰ্তিটোৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশ কাম ইতিমধ্যে সম্পূৰ্ণ হৈছে। ৰাধা গোবিন্দ মন্দিৰ সমিতিৰ সভাপতি হৰিদাস চন্দ্ৰ দাসৰ নেতৃত্বত এই নিৰ্মাণকাৰ্য চলি আছে।

গাইবান্ধাৰ বিষয়ে জনশ্ৰুতি আছে যে মহাভাৰত যুগত ইয়াত সম্ৰাট বিৰাটৰ শাসন চলিছিল। তেওঁৰ বহু গৰু আছিল আৰু যি স্থানত আজিৰ গাইবান্ধা নগৰ অৱস্থিত, সেই স্থানত গৰুবোৰ বান্ধি ৰখা হৈছিল। সেইবাবেই অঞ্চলটোৰ নাম “গাইবান্ধা” বুলি কোৱা হয়।

শেহতীয়া সময়ত ইমাম-উলেমা পৰিষদ আৰু আন কেইবাটাও কট্টৰপন্থী ইছলামিক সংগঠনৰ বিৰোধিতাৰ ফলত মূৰ্তিটোৰ নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণভাৱে বন্ধ হৈ পৰিছে। কট্টৰপন্থী গোটসমূহে এই মূৰ্তি ভাঙি পেলোৱাৰো ভাবুকি দিছে। ইয়াৰ মাজতে কিছুমান দুষ্কৃতিকাৰীয়ে নিৰ্মীয়মাণ মূৰ্তিৰ ওপৰত জোতা-চেণ্ডেলৰ স্তূপ পেলাই দিয়ে।

এই ধৰ্মীয় অবমাননাৰ প্ৰতিবাদত বাংলাদেশৰ হিন্দু সমাজ উত্তাল হৈ উঠে। ঢাকাৰ দক্ষিণ অংশত অৱস্থিত জগন্নাথ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ হিন্দু ছাত্ৰসকলেই প্ৰথমে ৰাজপথত নামি প্ৰতিবাদ আৰম্ভ কৰে। এই আন্দোলনৰ জুইয়ে সমগ্ৰ বাংলাদেশৰ হিন্দু সমাজক জাগ্ৰত কৰি তোলে। সেই পৰম্পৰাতে ঢাকাত এক অভূতপূৰ্ব হিন্দু ছাত্ৰ আন্দোলনৰ সৃষ্টি হয়।

বৰ্তমান বাংলাদেশত প্ৰায় ৯-১০ শতাংশ হিন্দু জনসংখ্যা বাকী আছে। গাইবান্ধাত এই সংখ্যা মাত্ৰ প্ৰায় ৭ শতাংশ। ইয়াৰ পূৰ্বেও বহু সময়ত হিন্দুসকল অত্যাচাৰৰ সন্মুখীন হৈছে। বহু মন্দিৰ ভাঙি দিয়া হৈছে, দেৱ-দেৱীৰ মূৰ্তি ভাঙি নষ্ট কৰা হৈছে। কেতিয়াবা সীমিত প্ৰতিবাদ হৈছে যদিও অধিকাংশ সময়তে হিন্দুসকলে নীৰৱে সকলো সহ্য কৰি আহিছে।

তেন্তে এইবাৰ বাংলাদেশৰ হিন্দুসকলৰ মাজত এই সাহস ক’ৰ পৰা আহিল?
লেখকৰ মতে, ইয়াৰ উত্তৰ পশ্চিমবংগৰ নিৰ্বাচনী ফলাফলত নিহিত আছে।
তেওঁৰ দাবী অনুসৰি, পশ্চিমবংগত দেখা দিয়া হিন্দুত্ববাদী ৰাজনৈতিক ধাৰাই বাংলাদেশৰ হিন্দুসকলকো আত্মবিশ্বাস আৰু সাহস প্ৰদান কৰিছে। ফলস্বৰূপে তেওঁলোকে সংগঠিতভাৱে নিজৰ অধিকাৰ আৰু ধৰ্মীয় সন্মানৰ বাবে মাত মাতিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।

দীঘলীয়া সময় ধৰি পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশত হিন্দুসকলৰ ওপৰত হোৱা অত্যাচাৰ, জোৰপূৰ্বক ধৰ্মান্তৰ, মন্দিৰ ধ্বংস আৰু সাম্প্ৰদায়িক হিংসাৰ খবৰ প্ৰকাশ পাই আহিছে। ১৯৭১ চনত পাকিস্তানী সেনাৰ গণহত্যাতো বহু হিন্দু লক্ষ্যবস্তু হৈছিল। ২০২৪ চনৰ অস্থিৰ পৰিৱেশতো বহু হিন্দু আক্ৰমণৰ সন্মুখীন হৈছিল।

লেখাটোত এই অভিযোগো উত্থাপন কৰা হৈছে যে বিশ্বজুৰি মানবাধিকাৰ আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ পক্ষে মাত মাতোতাসকল এনে ঘটনাৰ ক্ষেত্ৰত বহু সময়ত নীৰৱ থাকে।

ইয়াৰ কাৰণ কি?
লেখকৰ বিশ্লেষণ অনুসৰি, ইয়াৰ মূল কাৰণ হৈছে সংগঠন আৰু ৰাজনৈতিক শক্তি।

তেওঁৰ মতে, ভাৰতৰ মুছলিম সমাজ বিভিন্ন সংগঠনত বিভক্ত হ’লেও সংগঠিত ৰাজনৈতিক উপস্থিতি বজাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছে। আনহাতে পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশৰ হিন্দুসকলে তেনে শক্তিশালী সংগঠন গঢ়ি তুলিব পৰা নাছিল।

লেখাটোত ভাৰত বিভাজনৰ আগৰ মুছলিম লীগ, ইণ্ডিয়ান ইউনিয়ন মুছলিম লীগ, এমআইএম আদিৰ উদাহৰণ উল্লেখ কৰাৰ লগতে হিন্দু মহাসভাৰ ঐতিহাসিক ভূমিকা আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াৰ দুৰ্বলতাৰ কথাও আলোচনা কৰা হৈছে।

পূৰ্ব পাকিস্তান আৰু পশ্চিম পাকিস্তান দুয়ো ঠাইতেই উল্লেখযোগ্য সংখ্যক হিন্দু বাস কৰিলেও তেওঁলোক শক্তিশালী ৰাজনৈতিক শক্তি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰিলে। ফলত সময়ে সময়ে অত্যাচাৰৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল।

বৰ্তমান বাংলাদেশত ‘হিন্দু মহাজোট’কে ধৰি কেইবাটাও সামাজিক সংগঠন আছে। ২০০৬ চনত গঠিত এই সংগঠনটোৱে হিন্দু স্বাৰ্থৰক্ষাৰ বাবে কাম কৰি আহিছে যদিও ইয়াৰ ৰাজনৈতিক শক্তি সীমিত।

এটা নতুন পৰিৱৰ্তনৰ সংকেত?
লেখাটোৰ উপসংহাৰত কোৱা হৈছে যে ঢাকাত সংঘটিত সাম্প্ৰতিক আন্দোলন বাংলাদেশৰ হিন্দু সমাজৰ মাজত উদীয়মান আত্মবিশ্বাস আৰু সংগঠিত প্ৰতিবাদৰ এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা হিচাপে দেখা গৈছে।
লেখকৰ মতে, এই ঘটনাই প্ৰমাণ কৰিছে যে বাংলাদেশৰ হিন্দু সমাজ এতিয়া অধিক সংগঠিত আৰু নিজৰ অধিকাৰ, ধৰ্মীয় সন্মান আৰু অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ বাবে অধিক দৃঢ়ভাৱে আগবাঢ়ি আহিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।